دوفصلنامه علمی تخصصی هاد

دوفصلنامه علمی تخصصی هاد

تحلیل شهود در اندیشۀ آیت‌الله حسن‌زاده آملی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
مرکز تخصصی اخلاق دارالهدی قم. ایران
چکیده
عارفان مسلمان، برخی دستاوردهای سلوکی خویش را گزارش کرده‌اند. محور اصلی در این گزارش‌ها، کشف و شهودها، معرفت‌های حاصل از آن و مسیرِ فکری و عملی‌ای است که برای رسیدن به مقصود، پیموده‌اند.
این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی با بررسی آثار آیت‌الله حسن حسن‌زادۀ آملی به عنوان یکی از عرفای شیعی معاصر به این پرسش اصلی پاسخ می‌دهد که «چه تحلیلی از شهود در نظام فکری وی وجود دارد و با این تحلیل، ویژگی‌ها، عوامل، زوایا و معیارهای شهود رحمانی چیست و موانع دست‌یابی به آن کدام است؟» اهمیت این موضوع از آن جهت است که ارائۀ تحلیلی صحیح، می‌تواند نفوسِ مستعد را مشتاقِ پیمایشِ مسیرِ بهره‌وری از معارف شهودی کرده، آن‌ها را با افقی روشنی که از این تحلیل حاصل می‌شود، وارد وادی سلوک عملی کند.
نتایج پژوهش حاضر آن است که درونی بودن، اختصاصی بودن، معرفت‌بخشی، وصف‌‌‌ناپذیری، از سنخ فعل نفسانی و تدریجی بودن، مهم‌ترین ویژگی‌های شهودی است که با تجرد نفس آغاز می‌شود. هم‌چنین دو دسته از عوامل بینشی‌ و رفتاری، زمینه‌‌سازِ دست‌یابی به شهودی هستند که از زاویه‌های مختلف می‌توان به آن نگاه کرد: از زاویۀ نوم و یقظه، منازل سلوکی، مدرِکات باطنی، عوالِم، تجلیات ذاتیه، اسمائیه و صفاتیۀ خداوند و از زاویۀ ساحت‌های نفس؛
همچنین سالک در صورت شک در اصالت برخی دستاوردهای شهودی خود، می‌تواند با عرضۀ آن‌ها به چهار میزانِ: شریعت، عقل، معارف توحیدی و استاد کامل، میزان بهرۀ آن‌ها از حقیقت را به دست آورد؛ هم‌چنان‌‌که باید خود را از موانع و آسیب‌هایی چون: حُجُب ظلمانی و نورانی، اضطراب نفس و پریشان‌‌‌خاطری، دعابات خیالیه‏، عدم توازن علم و سلوک و نیز تظاهر به ذکر گفتن در برابر دیگران برحذر دارد.
از جمله دستاوردهای این پژوهش، ارائۀ نظم و چینشی بدیع از مباحث مطرح شده در آثار آیت‌الله حسن‌زاده آملی است؛ به‌گونه‌ای که سالک بتواند جایگاه خود و دغدغه‌هایش را در آن‌ بیابد.
کلیدواژه‌ها